Μια μαύρη λωρίδα απλώνεται πλέον στην Πρέβελη, στις εκβολές του ποταμού. Εκεί όπου μέχρι πριν από λίγες ώρες κυριαρχούσε η πυκνή παραποτάμια βλάστηση, πλέον υπάρχουν καμένοι φοίνικες, γυμνοί κορμοί και ένα έδαφος που το σκεπάζει στάχτη. Το πράσινο που διασώθηκε μοιάζει να σταματά απότομα μπροστά στο μαύρο αποτύπωμα της φωτιάς.
Η ακριβής έκταση της καταστροφής δεν έχει ακόμη αποτιμηθεί επισήμως. Οι μεγαλύτερες καταστροφές εντοπίζονται σε συγκεκριμένο τμήμα του φοινικόδασους, κυρίως στην περιοχή κοντά στις εκβολές του ποταμού και προς τη θάλασσα, όπου αρκετοί φοίνικες και χαμηλή βλάστηση έχουν καεί.
Το φοινικόδασος της Πρέβελης αποτελεί φυσικό πληθυσμό του φοίνικα του Θεόφραστου -Phoenix theophrasti-, ενός αυτοφυούς είδους της ανατολικής Μεσογείου, με τη σημαντικότερη παρουσία του στην Κρήτη.
Το είδος θεωρείται «λείψανο» της Τριτογενούς περιόδου, δηλαδή κατάλοιπο μιας πολύ αρχαιότερης χλωρίδας, η οποία επιβίωσε σε συγκεκριμένες περιοχές με κατάλληλο κλίμα και επαρκή υγρασία. Στην Κρήτη, μόνο το Βάι και η Πρέβελη διαθέτουν φυσικούς πληθυσμούς με αρκετές εκατοντάδες φοίνικες.
Το μυστικό της δημιουργίας και της επιβίωσης του δάσους βρίσκεται κυρίως στο νερό. Το Κουρταλιώτικο Φαράγγι διασχίζεται από τον ποταμό Κουρταλιώτη, ο οποίος καταλήγει στο φοινικόδασος και στη θάλασσα. Οι φοίνικες αναπτύχθηκαν φυσικά κατά μήκος της κοίτης, σε μία υγρή και προστατευμένη κοιλάδα με υψηλή στάθμη υπόγειων υδάτων και περιοδικές πλημμύρες.
Η Πρέβελη αποτελεί ουσιαστικά ένα παραποτάμιο δάσος. Οι φοίνικες δημιουργούν μία φυσική στοά κατά μήκος του νερού, ανάμεσα σε πικροδάφνες, σχίνους, μυρτιές, καλάμια και αλμυρίκια. Η συνάντηση του ποταμού με το Λιβυκό Πέλαγος διαμόρφωσε ένα από τα πιο ιδιαίτερα τοπία της Μεσογείου.
Ένα οικοσύστημα ευρωπαϊκής σημασίας
Τα φυσικά δάση του φοίνικα του Θεόφραστου αποτελούν οικότοπο προτεραιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τον κωδικό 9370 – Φοινικοδάση Phoenix. Η ευρύτερη περιοχή του Κουρταλιώτικου Φαραγγιού και της Μονής Πρέβελης εντάσσεται στο δίκτυο Natura 2000.
Η σπανιότητά του δεν οφείλεται μόνο στον αριθμό των φοινίκων. Το δάσος εξαρτάται από μία λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη μόνιμη παρουσία νερού, στο έδαφος, στο μικροκλίμα και στην υπόλοιπη παραποτάμια βλάστηση. Μία πυρκαγιά, επομένως, δεν καταστρέφει μόνο τους φοίνικες που είναι ορατοί, αλλά επηρεάζει το σύνολο του οικοσυστήματος, από το έδαφος και τα μικρότερα φυτά μέχρι την πανίδα και την ποιότητα των υδάτων.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι ο φοίνικας του Θεόφραστου διαθέτει έναν βαθμό αντοχής στη φωτιά και μπορεί να αναβλαστήσει από τη βάση του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι άτρωτος. Οι συχνές ή πολύ έντονες πυρκαγιές μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή ζημιά, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με ξηρασία, διάβρωση, βόσκηση, υπεράντληση νερού και μεγάλη πίεση από τους επισκέπτες.
Η αναγέννηση μετά την φωτιά του 2010
Το φοινικόδασος είχε βρεθεί ξανά αντιμέτωπο με μία τεράστια καταστροφή στις 22 Αυγούστου 2010. Η τότε πυρκαγιά έκαψε περίπου το 70% της ευρύτερης περιοχής και μεγάλο μέρος της παραποτάμιας βλάστησης, δημιουργώντας αρχικά φόβους ότι το φυσικό μνημείο είχε χαθεί οριστικά.
Μετά την πυρκαγιά, η έκταση κηρύχθηκε αναδασωτέα, απαγορεύτηκαν η βόσκηση και η κατασκήνωση και ελήφθησαν μέτρα φύλαξης και προστασίας. Αντί για εκτεταμένες τεχνητές παρεμβάσεις, δόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα στη φυσική αναγέννηση του οικοσυστήματος.
Οι φόβοι για ολοκληρωτική απώλεια δεν επιβεβαιώθηκαν. Πολλοί από τους φαινομενικά καμένους φοίνικες παρέμεναν ζωντανοί κάτω από το έδαφος και άρχισαν να βγάζουν νέα φύλλα και παραφυάδες. Με την πάροδο των ετών, το πράσινο επέστρεψε και το φοινικόδασος κατάφερε να ανακτήσει μεγάλο μέρος της προηγούμενης εικόνας του.
Η νέα καταστροφή
Η σημερινή πυρκαγιά, όμως, ανοίγει ξανά την ίδια πληγή. Η ικανότητα φυσικής αναγέννησης δημιουργεί ελπίδα, αλλά η επανάληψη έντονων πυρκαγιών μέσα σε λίγα χρόνια αυξάνει την πίεση στο οικοσύστημα.
Η τελική εικόνα θα γίνει γνωστή μόνο όταν οι δασικές και περιβαλλοντικές υπηρεσίες μπορέσουν να εισέλθουν με ασφάλεια στην περιοχή και να εξετάσουν ποιοι φοίνικες έχουν υποστεί επιφανειακά εγκαύματα, ποιοι έχουν καταστραφεί ολοκληρωτικά και σε ποια κατάσταση βρίσκεται το ριζικό τους σύστημα.
Μέχρι τότε, η εικόνα από την Πρέβελη αποτυπώνει το μέγεθος της καταστροφής: ένα από τα σπανιότερα φυσικά τοπία της Κρήτης μαυρισμένο ξανά από τις φλόγες.
