Η παγκόσμια αγορά πετρελαίου βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις πιο επικίνδυνες και παράδοξες περιόδους των τελευταίων δεκαετιών. Περισσότερο από το 43% της παγκόσμιας παραγωγής προέρχεται πλέον από χώρες που επηρεάζονται άμεσα από πολέμους και γεωπολιτικές συγκρούσεις, την ώρα που τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν το μεγάλο «κλειδί» για την αποκλιμάκωση της ενεργειακής κρίσης.

Κι όμως, παρά το εξαιρετικά εύφλεκτο σκηνικό, οι τιμές του αργού κινούνται πτωτικά στο τέλος της εβδομάδας. Το Brent υποχωρούσε το πρωί της Παρασκευής 28 Αυγούστου κατά 0,3%, στα 89,45 δολάρια το βαρέλι, ενώ το αμερικανικό WTI βρισκόταν στα 83,31 δολάρια. Σε εβδομαδιαία βάση, το Brent κατευθύνεται προς απώλειες περίπου 5,3% και το WTI 4,3%, διακόπτοντας ένα ανοδικό σερί δύο εβδομάδων.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει το μεγάλο δίλημμα των αγορών: από τη μία πλευρά βρίσκεται ο φόβος μιας νέας κλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή και από την άλλη η ελπίδα ότι μπορεί να υπάρξει κάποια συμφωνία που θα επιτρέψει την ουσιαστική επαναλειτουργία του Ορμούζ.

Έξι μήνες πολέμου άλλαξαν τον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη

Έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου με το Ιράν, οι συνέπειες έχουν ξεπεράσει κατά πολύ τα σύνορα της Μέσης Ανατολής.

Σύμφωνα με υπολογισμούς του Reuters που βασίζονται σε στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA), χώρες οι οποίες έχουν επηρεαστεί από πολεμικές συγκρούσεις παρήγαγαν, με βάση τα επίπεδα του 2025, περίπου 45 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως. Πρόκειται για περισσότερο από το 43% της παγκόσμιας προσφοράς.

Στο επίκεντρο βρίσκεται φυσικά η σύγκρουση με το Ιράν, όμως το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο.

Ο πόλεμος Ρωσίας–Ουκρανίας εξακολουθεί να προκαλεί προβλήματα στην παραγωγή και κυρίως στη διύλιση, ενώ επιπτώσεις έχουν καταγραφεί και στο Καζακστάν. Παράλληλα, η συνεχιζόμενη αστάθεια στη Λιβύη και οι περιορισμοί στις εξαγωγές πετρελαίου της Βενεζουέλας έχουν προσθέσει ακόμη μεγαλύτερη πίεση στο σύστημα.

Το αποτέλεσμα είναι πρωτοφανές: ένα τεράστιο τμήμα της παγκόσμιας ενεργειακής υποδομής βρίσκεται είτε μέσα είτε πολύ κοντά σε πολεμικές ζώνες.

Το Ορμούζ παραμένει η «καρδιά» της κρίσης

Το μεγαλύτερο πρόβλημα εξακολουθούν να αποτελούν τα Στενά του Ορμούζ.

Οι χώρες του Κόλπου έχουν προσπαθήσει να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Η Σαουδική Αραβία έχει εκτρέψει μέρος των εξαγωγών της προς την Ερυθρά Θάλασσα, ενώ ποσότητες πετρελαίου συνεχίζουν να περνούν μέσα από το Ορμούζ υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Παρά τις προσπάθειες αυτές, αναλυτές υπολογίζουν ότι η τρέχουσα διαταραχή στις πετρελαϊκές ροές του Κόλπου ανέρχεται περίπου σε 5 έως 7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.

Και τα σημερινά στοιχεία δείχνουν πόσο εύθραυστη παραμένει η κατάσταση. Την Πέμπτη μόλις επτά πλοία μεταφοράς εμπορευμάτων διέσχισαν το Ορμούζ, έναντι 17 μία ημέρα νωρίτερα και μέσου όρου 15 πλοίων το τελευταίο δεκαήμερο. Οι πραγματικοί αριθμοί ενδέχεται πάντως να είναι μεγαλύτεροι, καθώς ορισμένα πλοία απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους κατά τη διέλευση.

Η Τεχεράνη έχει συμφωνήσει να παρουσιάσει όρους για την αποκατάσταση της κανονικής ναυσιπλοΐας, ενώ Ιράν και Ομάν συνεχίζουν τις συζητήσεις για το καθεστώς ελέγχου του στρατηγικού περάσματος. Η αγορά παρακολουθεί τις διαπραγματεύσεις σχεδόν λεπτό προς λεπτό.

Τα αποθέματα εξαντλούνται

Η μεγάλη ανησυχία αφορά πλέον τα παγκόσμια αποθέματα.

Ο IEA αναφέρει ότι μόνο τον Ιούλιο τα παρατηρούμενα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου μειώθηκαν κατά 69 εκατομμύρια βαρέλια. Από την έναρξη του πολέμου η συνολική μείωση έχει φθάσει περίπου τα 410 εκατομμύρια βαρέλια, δηλαδή κατά μέσο όρο 2,7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.

Τα συνολικά παρατηρούμενα αποθέματα έχουν υποχωρήσει κάτω από τα 7,9 δισ. βαρέλια, ενώ οι έκτακτες απελευθερώσεις στρατηγικών αποθεμάτων από τον IEA, που χρησιμοποιήθηκαν για να απορροφήσουν μέρος του αρχικού σοκ, έχουν πλέον σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί.

Ταυτόχρονα, ο οργανισμός εκτιμά ότι 8,3 εκατομμύρια βαρέλια ημερήσιας παραγωγής του Κόλπου εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός αγοράς, ενώ προβλέπει ότι η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου θα μειωθεί κατά μέσο όρο κατά 4,3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως μέσα στο 2026.

Ο δεύτερος κίνδυνος: τα διυλιστήρια

Η κρίση δεν περιορίζεται όμως στο αργό πετρέλαιο.

Οι πολεμικές συγκρούσεις στον Κόλπο και στην Ουκρανία έχουν θέσει εκτός λειτουργίας περίπου το 10% της παγκόσμιας δυναμικότητας διύλισης. Οι ουκρανικές επιθέσεις έχουν πλήξει ένα σημαντικό μέρος του ρωσικού δικτύου διυλιστηρίων, ακόμη και εγκαταστάσεις χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο.

Η Ρωσία αντιμετωπίζει ελλείψεις καυσίμων και έχει περιορίσει τις εξαγωγές βενζίνης και ντίζελ, γεγονός που επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη διεθνή αγορά.

Ο IEA καταγράφει επίσης ιστορικά υψηλά περιθώρια διύλισης σε περιοχές του Ατλαντικού, καθώς η προσφορά ντίζελ, αεροπορικών καυσίμων και βενζίνης παραμένει περιορισμένη. Οι παγκόσμιες ροές προϊόντων πετρελαίου μέσω θαλάσσης έχουν μειωθεί σημαντικά, δημιουργώντας μια δεύτερη ενεργειακή κρίση μέσα στην πρώτη: δεν αρκεί πλέον να υπάρχει διαθέσιμο αργό – πρέπει να υπάρχουν και ασφαλή διυλιστήρια και θαλάσσιες οδοί για να φθάσουν τα καύσιμα στους καταναλωτές.

Γιατί λοιπόν πέφτει το πετρέλαιο;

Το ερώτημα είναι εύλογο. Εάν η κατάσταση είναι τόσο σοβαρή, γιατί το Brent δεν εκτοξεύεται;

Ένας βασικός παράγοντας είναι η ζήτηση.

Η Κίνα έχει περιορίσει αισθητά τις εισαγωγές της. Από την έναρξη του πολέμου έχει αγοράσει περίπου 400 εκατομμύρια λιγότερα βαρέλια σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους. Η μειωμένη διύλιση, οι περιορισμοί στις εξαγωγές καυσίμων και η αυξανόμενη χρήση ηλεκτρικών οχημάτων έχουν περιορίσει την κινεζική κατανάλωση και λειτουργούν ως αντίβαρο στην τεράστια απώλεια προσφοράς.

Παράλληλα, ο IEA προβλέπει ότι η παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου θα μειωθεί κατά 1,6 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως το 2026, καθώς οι υψηλές τιμές καυσίμων και οι διαταραχές στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες πλήττουν την κατανάλωση.

Έτσι δημιουργείται μια ιδιότυπη ισορροπία τρόμου: η προσφορά έχει δεχθεί ιστορικό πλήγμα, αλλά ταυτόχρονα οι υψηλές τιμές και η οικονομική αβεβαιότητα καταστρέφουν μέρος της ζήτησης.

Η διπλωματία Τραμπ–Ιράν και το επόμενο μεγάλο στοίχημα

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, οι σχέσεις Ουάσιγκτον–Τεχεράνης αποκτούν τεράστια σημασία για την αγορά.

Σύμφωνα με το Reuters, η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ έχει ξεκαθαρίσει ότι δεν ενδιαφέρεται να επιστρέψει στους προηγούμενους όρους της συμφωνίας του Ιουνίου, γεγονός που δυσκολεύει τις προσπάθειες διαμεσολάβησης. Η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε παράλληλα νέες, εξαιρετικά αυστηρές κυρώσεις εναντίον του Ιράν, ενώ η Τεχεράνη απάντησε χαρακτηρίζοντάς τες εχθρική ενέργεια.

Το πραγματικό διακύβευμα όμως ξεπερνά πλέον κατά πολύ το Ιράν.

Η παγκόσμια οικονομία εξαρτάται από ένα ενεργειακό σύστημα στο οποίο σχεδόν το μισό πετρέλαιο παράγεται σε χώρες που βρίσκονται μέσα ή δίπλα σε πολεμικές κρίσεις.

Και όσο τα αποθέματα μειώνονται, τα διυλιστήρια πλήττονται και το Ορμούζ παραμένει ουσιαστικά περιορισμένο, τόσο μικραίνει και το περιθώριο ασφαλείας.

Οι σημερινές τιμές κάτω από τα 90 δολάρια για το Brent μπορεί επομένως να δημιουργούν μια εικόνα σχετικής ηρεμίας. Κάτω όμως από την επιφάνεια, η διεθνής αγορά πετρελαίου παραμένει μία από τις πιο εύθραυστες των τελευταίων δεκαετιών.

Και το επόμενο επεισόδιο στον Περσικό Κόλπο, στην Ουκρανία ή σε κάποιο από τα μεγάλα θαλάσσια περάσματα μπορεί να είναι αρκετό για να ανατρέψει ξανά, μέσα σε λίγες ώρες, ολόκληρη την ενεργειακή εξίσωση.