Η αλληλουχία ισχυρών σεισμών που καταγράφηκαν σε διάφορες περιοχές του πλανήτη μέσα σε λίγες ώρες έχει προκαλέσει εύλογα ερωτήματα: πρόκειται για απλή χρονική σύμπτωση ή μπορεί να υπάρχει κάποια βαθύτερη συσχέτιση ανάμεσα σε σεισμικά γεγονότα που συμβαίνουν σε μεγάλες αποστάσεις;

Οι καταστροφικοί σεισμοί στη Βενεζουέλα, οι δονήσεις στην Ιαπωνία, στην περιοχή της Καλιφόρνιας, στις Φιλιππίνες, αλλά και σε άλλες σεισμικά ενεργές ζώνες, επανέφεραν στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολεί εδώ και δεκαετίες τη σεισμολογία.

Η απάντηση, ωστόσο, δεν είναι απλή. Οι ειδικοί διαχωρίζουν την τοπική αλληλεπίδραση σεισμών, η οποία είναι γνωστή και καλά μελετημένη, από την πιθανή παγκόσμια συσχέτιση σεισμών, η οποία παραμένει πιο σύνθετη και επιστημονικά ανοιχτή.

Οι δίδυμοι σεισμοί στη Βενεζουέλα

Σύμφωνα με τον Ιταλό σεισμολόγο και ηφαιστειολόγο Τζόζεφ Ντε Νατάλε, του INGV, του Εθνικού Ινστιτούτου Γεωφυσικής και Ηφαιστειολογίας της Ιταλίας, οι δύο μεγάλοι σεισμοί της Βενεζουέλας αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πολλαπλής ρήξης σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα.

Όπως αναφέρει σε ανάλυσή του στο ιταλικό ilfattoquotidiano.it, στις 24 Ιουνίου, μεταξύ 6:04 μ.μ. και 6:05 μ.μ. τοπική ώρα, σημειώθηκαν στη Βενεζουέλα δύο πολύ ισχυρές δονήσεις, τις οποίες η USGS ταξινόμησε ως μεγέθους 7,2 και 7,5 Ρίχτερ.

Οι δύο σεισμοί σημειώθηκαν με διαφορά μόλις 39 δευτερολέπτων, με επίκεντρα πολύ κοντά μεταξύ τους, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων.

Κατά τον Ντε Νατάλε, το πιθανότερο είναι ότι οι δύο δονήσεις αντιστοιχούν σε ρήξεις δύο τμημάτων του ίδιου ρήγματος. Ο πρώτος σεισμός εκτιμήθηκε από την USGS σε βάθος περίπου 20 χιλιομέτρων, ενώ ο δεύτερος σε βάθος περίπου 10 χιλιομέτρων.

Ο Ιταλός ειδικός σημειώνει ότι άλλες υπηρεσίες έδωσαν διαφορετικές εκτιμήσεις για το βάθος του πρώτου σεισμού, ακόμη και πολύ μικρότερα βάθη, ωστόσο θεωρεί ότι τέτοιες τιμές δεν είναι αξιόπιστες για σεισμό αυτού του μεγέθους, ιδίως με βάση την έκταση των ζημιών και την ένταση της δόνησης.

Γιατί ένας μεγάλος σεισμός μπορεί να «ξυπνήσει» άλλο τμήμα ρήγματος

Η εμφάνιση δύο ή περισσότερων ισχυρών σεισμών μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα δεν είναι αδύνατη ούτε άγνωστη στη σεισμολογία.

Όταν ένα τμήμα ρήγματος σπάει, απελευθερώνει την τεκτονική τάση που είχε συσσωρευτεί εκεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η τάση εξαφανίζεται από το σύστημα. Μέρος της μεταφέρεται σε γειτονικά τμήματα του ίδιου ρήγματος ή σε κοντινά ρήγματα.

Εάν αυτά βρίσκονται ήδη σε οριακή κατάσταση, μπορούν να ενεργοποιηθούν σχεδόν αμέσως ή λίγο αργότερα.

Αυτός είναι ο μηχανισμός της μεταφοράς τάσης. Είναι επίσης ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους μετά από έναν μεγάλο σεισμό αυξάνεται η πιθανότητα να ακολουθήσουν μετασεισμοί ή ακόμη και ισχυρά νέα σεισμικά γεγονότα στην ίδια ευρύτερη περιοχή.

Ο Ντε Νατάλε υπενθυμίζει ότι κάτι ανάλογο είχε συμβεί και στην Ιταλία, στον καταστροφικό σεισμό Irpino-Lucano της 23ης Νοεμβρίου 1980, ο οποίος άφησε πίσω του περίπου 3.000 νεκρούς. Εκείνο το γεγονός δεν ήταν μία ενιαία δόνηση, αλλά αποτελούνταν από τρεις ξεχωριστούς σεισμούς, με διαφορά περίπου 20 δευτερολέπτων μεταξύ τους.

Γιατί η Βενεζουέλα δεν είναι «απρόσμενη» σεισμικά

Παρότι οι εικόνες καταστροφής προκαλούν σοκ, οι σεισμοί στη Βενεζουέλα δεν αποτελούν έκπληξη για τους γεωλόγους.

Η περιοχή βρίσκεται σε ένα σύνθετο τεκτονικό περιβάλλον, όπου η πλάκα της Καραϊβικής και η πλάκα της Νότιας Αμερικής κινούνται πλευρικά η μία σε σχέση με την άλλη.

Σύμφωνα με τον Ιταλό σεισμολόγο, οι δύο πλάκες ολισθαίνουν με ρυθμό περίπου 2 εκατοστών τον χρόνο, δημιουργώντας συνθήκες συσσώρευσης τάσης σε ρήγματα οριζόντιας μετατόπισης.

Οι εστιακοί μηχανισμοί των δύο σεισμών στη Βενεζουέλα δείχνουν ακριβώς τέτοιου τύπου κινήσεις, δηλαδή ρήγματα ολίσθησης.

Η ιστορία της περιοχής επιβεβαιώνει τον κίνδυνο. Το 1812, σεισμός μεγέθους περίπου 7,7 Ρίχτερ έπληξε το Καράκας και το Σαν Φελίπε, ενώ το 1900 ακόμη ένας ισχυρός σεισμός, επίσης περίπου 7,7 Ρίχτερ, χτύπησε την περιοχή του Καράκας.

Πολλοί σεισμοί σε λίγες ώρες σε διαφορετικές περιοχές

Εκείνο που προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι, τις ώρες γύρω από τους σεισμούς της Βενεζουέλας, καταγράφηκαν και άλλες σημαντικές δονήσεις σε διάφορα σημεία του κόσμου.

Σύμφωνα με την ανάλυση του Ντε Νατάλε, περίπου 25 λεπτά μετά τους δύο σεισμούς στη Βενεζουέλα, σημειώθηκε σεισμός μεγέθους 7 Ρίχτερ στην ανατολική ακτή του Χονσού στην Ιαπωνία.

Ακολούθησαν ή καταγράφηκαν μέσα στο ίδιο ευρύτερο χρονικό πλαίσιο σεισμικά γεγονότα στις ακτές της Καλιφόρνιας, στις Φιλιππίνες, αλλά και σε περιοχές όπως τα Δωδεκάνησα.

Η χρονική εγγύτητα αυτών των σεισμών οδηγεί συχνά το κοινό να αναρωτιέται αν «κάτι συμβαίνει» συνολικά στον πλανήτη.

Η επιστημονική απάντηση χρειάζεται προσοχή: άλλο πράγμα είναι να υπάρχει τοπική αλληλεπίδραση μεταξύ σεισμών στο ίδιο ρήγμα ή στην ίδια ζώνη και άλλο να αποδεικνύεται ότι ένας σεισμός στη μία πλευρά του πλανήτη προκαλεί άμεσα έναν άλλο στην άλλη.

Υπάρχει παγκόσμια συσχέτιση;

Σύμφωνα με τον Ντε Νατάλε, το ερώτημα δεν είναι νέο.

Ήδη από τη δεκαετία του 1950 έχει διατυπωθεί η ιδέα ότι οι ισχυροί σεισμοί παγκοσμίως δεν ακολουθούν πάντα μια εντελώς τυχαία κατανομή, όπως θα περίμενε κανείς αν τα γεγονότα ήταν πλήρως ανεξάρτητα μεταξύ τους.

Με άλλα λόγια, στατιστικά έχουν εντοπιστεί ενδείξεις συσχέτισης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον μηχανισμό που θα μπορούσε να συνδέει ισχυρούς σεισμούς σε μεγάλες αποστάσεις.

Εδώ βρίσκεται και η κρίσιμη διάκριση: η στατιστική συσχέτιση δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με άμεση αιτιώδη σχέση.

Δηλαδή, το ότι μεγάλοι σεισμοί μπορεί να εμφανίζονται χρονικά κοντά συχνότερα απ’ όσο θα περίμενε κανείς από μια απολύτως τυχαία κατανομή, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο ένας προκαλεί τον άλλο.

Οι δύο βασικές υποθέσεις των ειδικών

Ο Ιταλός σεισμολόγος αναφέρει δύο βασικές κατευθύνσεις υποθέσεων που έχουν συζητηθεί στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία.

Η πρώτη αφορά πιθανές διακυμάνσεις στην ταχύτητα περιστροφής της Γης. Μικρές μεταβολές στην περιστροφή του πλανήτη θα μπορούσαν, θεωρητικά, να επηρεάζουν την κατανομή τάσεων στον φλοιό.

Η δεύτερη αφορά εξωτερικές επιδράσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στην ηλιακή δραστηριότητα.

Το 2020, σύμφωνα με τον Ντε Νατάλε, δημοσιεύθηκε μελέτη που ανέδειξε στατιστική συσχέτιση ανάμεσα σε δείκτες ηλιακής δραστηριότητας, ειδικά στην πυκνότητα πρωτονίων, και στη σεισμική δραστηριότητα.

Η υπόθεση αυτή παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης. Δεν αποτελεί εργαλείο πρόγνωσης σεισμών ούτε επιτρέπει ασφαλές συμπέρασμα ότι η ηλιακή δραστηριότητα «προκάλεσε» συγκεκριμένους σεισμούς.

Θα μπορούσε, όμως, στο μέλλον, να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση του γιατί ορισμένες περίοδοι φαίνεται να παρουσιάζουν αυξημένη συγκέντρωση ισχυρών σεισμικών γεγονότων.

Τι πρέπει να κρατήσουμε

Το βασικό συμπέρασμα είναι διπλό.

Πρώτον, οι δύο μεγάλοι σεισμοί στη Βενεζουέλα μπορούν να εξηγηθούν με γνωστούς σεισμοτεκτονικούς μηχανισμούς. Η εγγύτητα των επικέντρων, η χρονική απόσταση των 39 δευτερολέπτων και η πιθανή ενεργοποίηση γειτονικών τμημάτων του ίδιου ρήγματος ταιριάζουν με όσα γνωρίζει η σεισμολογία για τη μεταφορά τάσης.

Δεύτερον, η καταγραφή ισχυρών σεισμών σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου μέσα σε λίγες ώρες είναι εντυπωσιακή, αλλά δεν πρέπει να οδηγεί σε απλουστευτικά συμπεράσματα. Η επιστήμη εξετάζει πιθανές στατιστικές συσχετίσεις, όμως δεν υπάρχει απλή απόδειξη ότι οι σεισμοί αυτοί συνδέονται μεταξύ τους με άμεσο τρόπο.

Με απλά λόγια: μπορεί να υπάρχει ένα ευρύτερο στατιστικό μοτίβο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σεισμός «πυροδοτεί» τον επόμενο σε άλλη ήπειρο.

Και τα Φλεγραία Πεδία

Στην ίδια ανάλυση, ο Ντε Νατάλε αναφέρεται και στον σεισμό μεγέθους 3,6 Ρίχτερ που καταγράφηκε στα Campi Flegrei, τα Φλεγραία Πεδία, κοντά στη Νάπολη.

Ο ίδιος ξεκαθαρίζει ότι δεν μπορεί να υπάρξει σύγκριση μεγέθους με τους σεισμούς της Βενεζουέλας.

Ωστόσο, σημειώνει ότι στην περιοχή των Φλεγραίων Πεδίων οι σεισμοί είναι εξαιρετικά επιφανειακοί και συμβαίνουν σε πυκνοκατοικημένη ζώνη. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μέτριες δονήσεις μπορούν να γίνουν έντονα αισθητές και να προκαλέσουν ζημιές σε κτίρια κοντά στο επίκεντρο.

Η περίπτωση αυτή υπενθυμίζει ότι το μέγεθος ενός σεισμού δεν είναι ο μόνος παράγοντας κινδύνου. Μετρά το βάθος, η απόσταση από κατοικημένες περιοχές, η ποιότητα των κτιρίων, το είδος του υπεδάφους και η προετοιμασία των αρχών.