Η 12η Οκτωβρίου 1944 έμεινε στην ελληνική Ιστορία ως η ημέρα που η Αθήνα ξαναείδε την ελευθερία έπειτα από 1.264 ημέρες γερμανικής Κατοχής.
Οι εικόνες έχουν μείνει ανεξίτηλες. Ελληνικές σημαίες ξεδιπλώνονται στα μπαλκόνια, χιλιάδες άνθρωποι πλημμυρίζουν τους δρόμους, η σβάστικα κατεβαίνει από τον Ιερό Βράχο και μια ολόκληρη πόλη πανηγυρίζει το τέλος της σκλαβιάς.
Πίσω όμως από τις γνωστές εικόνες υπήρχε μια διαφορετική και πολύ πιο δύσκολη πραγματικότητα: κάποιος έπρεπε να αναλάβει αμέσως τη διοίκηση μιας πρωτεύουσας που έβγαινε εξαντλημένη και αποδιοργανωμένη από την Κατοχή.
Δύο από τα πρόσωπα που βρέθηκαν τότε στην πρώτη γραμμή ήταν ο Αριστείδης Σκληρός και ο Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος.
Ο δήμαρχος που ανέλαβε την πρώτη ημέρα της ελευθερίας
Ο Αριστείδης Σκληρός, δικηγόρος και άνθρωπος του φιλελεύθερου πολιτικού χώρου, ανέλαβε τον Δήμο Αθηναίων ακριβώς στις 12 Οκτωβρίου 1944.
Ο διορισμός του έγινε από την τριμελή κυβερνητική επιτροπή που βρισκόταν ήδη στην Αθήνα, με την απόφαση να έχει ληφθεί από την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.
Ο Σκληρός παραλάμβανε μια πρωτεύουσα στην οποία σχεδόν τίποτα δεν λειτουργούσε κανονικά.
Οι υπηρεσίες είχαν διαλυθεί από τα χρόνια της Κατοχής, οι ελλείψεις ήταν τεράστιες και η πολιτική κατάσταση παρέμενε εξαιρετικά εύθραυστη.
Χωρίς κανονικό Δημοτικό Συμβούλιο, κλήθηκε ουσιαστικά να οργανώσει από την αρχή την καθημερινή διοίκηση της πόλης.
Ο στρατηγός που είχε αναλάβει την τάξη στην Αττική
Δίπλα του βρισκόταν μία ακόμη λιγότερο γνωστή σήμερα μορφή: ο αντιστράτηγος Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος.
Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση τον είχε ορίσει στρατιωτικό διοικητή Αττικής πριν ακόμη εγκαταλείψουν οι Γερμανοί την Αθήνα.
Αποστολή του ήταν εξαιρετικά δύσκολη: να συμβάλει στην ομαλή μετάβαση εξουσίας και στη διατήρηση της τάξης μέσα σε μια πρωτεύουσα όπου δρούσαν διαφορετικές ένοπλες οργανώσεις και οι τελευταίες κατοχικές δυνάμεις εξακολουθούσαν να αποχωρούν.
Μία ημέρα πριν από την Απελευθέρωση είχε ήδη συμφωνηθεί σχέδιο για την ασφάλεια της πρωτεύουσας, με την Αθήνα να χωρίζεται σε κεντρική ζώνη και περιφερειακούς τομείς.
Οι Γερμανοί βρίσκονταν ακόμη στους δρόμους
Η εικόνα της 12ης Οκτωβρίου δεν ήταν τόσο απλή όσο δείχνουν σήμερα οι φωτογραφίες των πανηγυρισμών.
Την ώρα που οι Αθηναίοι έβγαιναν στους δρόμους, μεμονωμένα γερμανικά οχήματα εξακολουθούσαν να περνούν μέσα από την πόλη, καθώς η αποχώρηση των δυνάμεων κατοχής δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί πλήρως.
Η πόλη βρισκόταν ουσιαστικά ανάμεσα σε δύο εποχές.
Η γερμανική εξουσία κατέρρεε, η ελληνική κυβέρνηση δεν είχε ακόμη επιστρέψει πλήρως στην πρωτεύουσα και οι νέοι θεσμοί έπρεπε να στηθούν μέσα σε λίγες ώρες.
Η σβάστικα κατεβαίνει από την Ακρόπολη
Το πρωί εκείνης της Πέμπτης, λίγο πριν τις 10, οι τελευταίες κατοχικές δυνάμεις πραγματοποιούσαν τις τελικές τους κινήσεις.
Η γερμανική σημαία κατέβηκε από την Ακρόπολη και η Αθήνα ξέσπασε.
Χιλιάδες άνθρωποι γέμισαν τη Σταδίου, την Πανεπιστημίου, το Σύνταγμα και τους δρόμους γύρω από την Ακρόπολη. Ελληνικές και συμμαχικές σημαίες εμφανίστηκαν παντού.
Για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερο από τριάμισι χρόνια, οι Αθηναίοι μπορούσαν να πανηγυρίσουν δημόσια χωρίς τον φόβο των δυνάμεων κατοχής.
Δύο ονόματα που έμειναν πίσω από τις μεγάλες εικόνες
Η συλλογική μνήμη κράτησε φυσιολογικά τις εμβληματικές στιγμές: τις σημαίες, τα πλήθη, τον Ιερό Βράχο, τις αντιστασιακές οργανώσεις και την αποχώρηση των Γερμανών.
Οι άνθρωποι όμως που ανέλαβαν τη διοικητική και στρατιωτική ευθύνη της Αθήνας εκείνες τις ώρες πέρασαν σταδιακά στο περιθώριο της δημόσιας μνήμης.
Ο Αριστείδης Σκληρός παρέμεινε δήμαρχος της Αθήνας και μετά την Απελευθέρωση, ενώ ο Παναγιώτης Σπηλιωτόπουλος συνέχισε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία και αργότερα έγινε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού.
Στις 12 Οκτωβρίου 1944, όμως, οι δυο τους βρίσκονταν στο κέντρο μιας εξαιρετικά δύσκολης μετάβασης: μιας πόλης που μέσα σε λίγες ώρες έπρεπε να περάσει από την Κατοχή στην ελευθερία χωρίς να παραδοθεί στο χάος.
